profesiaistoria

STARAC DIMITRIJE

profesiaistoria — Tue, 25 Sep 2007 16:15:31 +0200

”STARAC DIMITRIJE”

Slepac na belom konju približava se mahnitom brzinom. To je vitez barona Rudenbregera. Ester se uplašila grubih povika kojima je jahač uz besomučno mamuzanje terao konja u divlji galop. Šta je toliko bitno, da ta hulja Rudenbreger šalje svog najpouzdanijeg čoveka takvom brzinom ka maloj kolibi koja se sa vrha njegovog zloslutnog dvorca vidi mala i beznačajna, u skupini drugih malih i beznačajnih koliba raštrkanih po obodu pitomog brežuljka uokvirenog sa tri strane tamnom vodom velike reke Dragute ? Hm, biće da je vrlo poštovanom i poročnom baronu ponovo potrebno da mu Starac Dimitrije ublaži bol koji je lagano proždirao svu unutrašnjost njegovog bića. Bol nastao od noža devojke koju je uzeo na neljudski način, i čije telo, odnosno ono što je od njega ostalo, visi obešeno o lance sa južnog bedema Rudenbregerovog dvorca. Slepac je pažljivo sjahao sa konja koji je dahtao razbacajući penu koja mu je uokviravala gubicu. Mnogi su mislili da mač Slepcu nije porteban, a kad su ga videli na delu, mnogi su rekli da je maču potreban Slepac da bi se u potpunosti iskazao . “ Starče Dimitrije, uzmi svoju torbu i uputi se ka domu našeg gospodara, presvetlog gospodina i gospodara života naše nerođene dece! ”Izrekavši ovu svima nama dobru poznatu formulu, tek tada je Slepac pustio uzde, dopuštajući konju da utoli žeđ. /Vršeći svoju dužnost, bio je preterano revnostan. I ljudi su ga mrzeli. Nakon njegove smrti, u traganju za materijalnim dobrima, razbesneli dobročinitelji polomili su sav nameštaj u kući, naposletku i samu kuću, ali nigde nisu pronašli ćup sa zlatom ili nešto tome slično. Sutrašnji vetar je dobronamerno uskovitlao razbacane komade hartije i uputio se ka kolibi Starca Dimitrije. “ Ester, Skupljač Poreza umire ”- reče Starac Dimitrije.“ Bog je dobar .”- reče Ester.Kad je sutrašnji vetar ispunjen strahopoštovanjem ubacio nekoliko komada hartije u kolibu, Starac Dimitrije je zaplakao čitajući pesme Skupljača Poreza. /Uokvireno neporočnim sklonostima , njegovo lice beše oličenje svega dobrog u čoveku. Lep i po svakom nevremenu, uočljiv u svakoj gomili, uvek prisutan više od drugih, njegovoj starosti zavideše svaka mladost.“ Blagoslov Božji na kapu nebesku , milost Božja svakom stvoru .”- reče Starac Dimitrije.Uspinjući se stepeništem, obraslim mahovinom i krivudavim, u iskušenju da dotakne njen lik koji je željno iščekivao na vrhu – mada znao je da je to prikaza, /Krčmar Stevan polako spusti svoju ogromnu telesinu na stolicu sa šest nogu, upinjući se da pritom ispije i ono nekoliko preostalih gutljaja vina iz vrča sa dve zmijske glave. Dan beše dug, on beše toliko star i dovoljno pametan da se raduje dugim danima, strepeći od kratkih .“ Nije ti otac tek tako poklonio vrč sa dve zmijske glave – jednu za lek , drugu za bolest.”- reče kroz prasak razbijanja vrča koji beše u njegovoj porodici još od onog vremena, reče i zaplaka . /Sa nožem u ruci, kroz tamu i svetlost neraskidivo spojene u senci, hodajući pravo, bez straha u tišini usnulog grada, ubica se približavao svojoj žrtvi. /A tamo u daljini, ničeg nije bilo. Gledao je, tražio, nadao se, pitao, tragao, penjao se, dok je bio mlađi, na najviše vrhove, zalazio u najdublje klance, obilazio druge umne ljude, pratio svoju senku, išao sledeći tokove reka, pratio jata ptica što nikada nisu sletala, na kraju i zaplakao – ali tamo u daljini ničeg nije bilo. /Beše ona željna muškog dodira, ali tamo u daljini nikog nije bilo. / Kamenje je pevalo svoju pesmu, mirisi su teško padali, i svetlost beše bolna, rane širom otvorene, zli dusi plesali su. Podižući ruku imao je osećaj kao da podiže ceo svet, svaki gutljaj vazduha koji je ispijao beše davljenje – umirao je. /Ubica se sasvim približio svom cilju. U njegovoj ruci više nije bilo noža. Uokviren prozorskim oknom, prizor ogromne telesine krčmara Stefana kako visi obešeno o glavnu potpornu gredu što držala je sav teret krovne konstrukcije, delio se na četiri groteskna dela. Psi su lajali, Mesec se smejao, onaj koji nije ubio plakao je. Neispunjena osveta palog anđela. /U svetu su vladali prirodni zakoni, u toj odaji vladao je pogled barona Rudenbregera. U svakom mračnom uglu ogromne prostorije crni sluga, čovek – senka, čekao je samo mig. Uglova beše šesnaest. U središtu odaje ogromni ležaj, na njemu, teško je disao oblasni gospodar života i smrti. Starac Dimitrije je znao da ne postoji gospodar smrti. Obilazeći trnje koje je izbijalo iz pukotina kamenog poda, približavao se. Šesnaest ljudi držalo je visoko podignuta koplja sa otrovnim vrhom.“ Prokleta bila krčmareva kćerka !”- teškom mukom reče jedno zlo koje je umiralo. /Širokim prostranstvima ljudske duše pokorio se usnuli svet. Sve nedaće, nesreće i boli, behu utonule u san. Slepac nije umeo, nije hteo. On razaznaje svetlost i tamu kakvi jesu. Uvek zajedno. Koliko je već vremena proteklo od kada služi čoveka kojeg mrzi? Ipak, taj je čovek spasio njemu život – ali to beše prošlost. Slepac nije voleo razmišljati o prošlosti. Dat mu je nov život – no taj život ne beše njegov. /Okružen sa četiri zida, bez krova nad glavom, sanjajući, divlji stvor tragao je za hranom. Daleko od postojbine, iza jednog od zidova, ogromna životinja, budno je pazila na san svog gospodara. Iza drugog zida podrhtavala je suluda silueta grada. Jedan deo cirkusa sudbine dolazi u grad da ga delimično spasi. /Na ulazu u grad, koji beše i izlaz, kamen koji govori, pevao je : puknuti kamen podrhtava dok ljudska noga gazi u smislu nestajanja velike mačke gospodare teritorijom misli se pažljivo osvrću tražeći gospodara to je istina reče sudija zakon nije zapisan ...Samo posvećeni mogli su čuti kamenje koje govori, samo jaki mogli su podneti. Starac Dimitrije ispio je malo vina i nastavio svojim putem . /Sunce se, naravno, pojavilo. Divlji stvor, mali čovek, krenuo je. Zvončići su lepetali, zastavice lepršale, sav obučen u šareno i u tkaninu, gledao je kako mu se smeju. Ne ljudi, već robovi. Ogromna životinja gazila je. Sudbina je danas loše volje. /Nejasni prelivi utiskivali su osmeh na lice princeze. Njena kristalna maska varala je sve sem Starca Dimitrija. Njega je varala na poseban način. Veselo odmahnuvši rukom napućila je usne i nasmejala se. Sledećeg trenutka je otišla. Starac Dimitrije je zaljubljen u princezu koja uvek odlazi. Odlazi i pre nego što će doći. Iza sebe ostavlja neku prazninu koja se ničim ne može ispuniti. Što duže postoji, na OVOM svetu sve je više praznina koje se ničim ne mogu ispuniti. Možda ona i nije sa ovog sveta ? Gleda je i želi je, ali ona je nedostupna. Njeni pokreti su blagi ...kao da je željna muških dodira. /Smeh je zamro, zamrzao se na usnama, kad je divlji stvor, mali čovek, progovorio. Ljudi su prilazili. Prilazili. Da, ljudi su prilazili. Sedeći na ogromnoj životinji, gledajući nigde i u nikog određeno, divlji stvor, mali čovek, govorio je. Ljudi su slušali. Slušali. Da, ljudi su slušali.“ Ovo je ništa, ne znači ništa, ne nudi spasenje, govori, ne vodi nigde, ne priča priču, ne zahteva, ne ujeda, ne grize, ne boli, ne ostavlja ožiljke, ne traži pomirenje, ne želi uspeh, ništa nije kao što ono jest . I mi koji jesmo nismo ono što bi trebali biti.Tragači nismo, no oni koji slede, stvaraoci nismo, no oni koji ponavljaju. Gle, i ptica hrabrosti ima, i leti. Ovo ipak može biti priča. Priča o ponavljanju. Reci bilo koju reč, deset puta uzastopce i videćeš da je smešna, glupa ...smešna i glupa u svom ponavljaju. Reč čovek, recimo. Samo reč Bog nije niti smešna niti glupa, i ponavljanje ne umanjuje njenu lepotu. Miruj čoveče i oslušni zvuke u sebi, čuj telo kako živi, u tebi je mnogo glasova koji umiru, oslušni ih i ponovi. Uspravi se porazu koji si pobeda, ime ti je čovek !” /Čudni su putevi. Svi. /Starac Dimitrije umio se u vreme kada vode nisu bile čiste. Nikad nije brisao ruke. Čekao je. Kraj potoka svi prolaze. I vreme, i ptice, i ljudi koje traži. Poruku Vođi družine ostavio je još pre dva rađanja sunca u šupljem stablu Velikog Drveta. Zimi, družina je lovila medvede i vukove u planinama. Leti, lovili su vinovnike i uzročnike nesreće među ljudima. Bili su to pravednici, kako su sebe nazivali, koji su se zavetovali da će štititi slabe, nejake, i one koji ne žele da se brane. Nisu imali ni brata ni sestru, ni oca ni majku, imali su jedni druge, i svoj zavet. Znao je Starac Dimitrije da su i oni krenuli božjom stranputicom, putem osvete, ali čudni su putevi. Svi. I Božji su putevi čudni. Živeti u čudu, suđeno je čoveku. Utom se začu glas:“ Snage i zgravlja najčestitijem sinu! ”Vođa je izgledao kao vođa koji će to biti do svoje smrti.“ Smrt tiraninu .” – reče Starc Dimitrije nakon što su zalomili pogaču od brašna I lešnika. /Mnogo je vremena provodio na bedemima dvorca – tvrđave. Njegovo slepilo nije mu smetalo da satima gleda ka severu, gde se nalazila postojbina severnih naroda, njegova domovina. Tih I miran , bez pokreta I bez zvuka, gledao je. Gledao je, iščekujući naređenje. Njegov život nije pripadao samo njemu. Slepac je gledao I razmišljao o vrednostima. Da li je krčmareva kćerka vredela bola, I po svemu sudeći , smrti ?Da li je krčma vrednija od života i od kćerke, pa si je opio i poslao Rudenbregeru, plašljivi krčmaru ? Je li život vredniji od časti? Očinji vid – koliko vredi? Dok je očima gledao, nije sagledavao istine, ali se borio za ono što je mislio da je istina. Sada sagledava istine svim preostalim čulima, ali nema želju da se bori za njih. Jer istina obitava samo u čoveku, sada to zna. Van čoveka ne postoje istine. Uzalud je boriti se protiv istine drugog čoveka? Uzalud je boriti se za istinu drugog čoveka? /Ožiljci na nebu jasno su ukazivali na pukotine vremena ; zagledan u neprozirnu daljinu, kasno je primetio požar u podnožju planine čijoj zaštiti je poverio svoj život. Tiho pucketanje prešlo je u vatromet zvuka. Video je životinje kako beže, video je i one druge životinje kako dostojanstveno odlaze. Oni koji nisu mogli pobeći, umirali su. Bekstvo je spas, znao je to. Sergej se nasmešio. Teški mirisi uzdizali su se, potom padali. Vatra je odlazila. Ne ostavljajući pustoš za sobom, već prostor za novi život. Neko vreme Sergej je bio nasmešen u nepokretnosti u kojoj ga je vatra zatekla. udobno naslonjen na negostoljubivu stenu, ruku prekrštenih na grudima, stajao je Sergej čekajući da ugleda znak. Sunce je ustupilo mesto drugom, ali Sergej se nije micao. Orlići u gnezdu bili su uznemireni. velika ptica kružila je budno motreći. Sergej je izvadio poveći komad tvrdog hleba i pokušao prikupiti nekoliko mrvica da da orlićima. Nije uspeo. Bilo je to sve što je poneo u torbici nemarno okačenoj o desno rame.Da, i šaka soli prosuta po unurašnjosti torbice. I dalje je Sergej gledao u neprozirnu daljinu, čekajući da ugleda znak. /Starac Dimitrije okrenuo se naglo, čitavo njegovo telo kao da se probudilo iz višegodišnjeg okrepljujućeg sna, rastao je na očigled svih. Širio se, bujao, cvetao ponesen svojom željom. Ona je prolazila kraj njega bez maske na licu. Veselo odmahnuvši rukom, napućila je usne i nasmejala se. Sledećeg trenutka je otišla. Uvek odlazi. Odlazi i pre nego što će doći. /Ona je bila mrtva. Ali i nije bila mrtva. Nije znala da li je mrtva. Možda je bol već ubio, a možda je upravo on održava ...u životu? Nije žudela za osvetom. Nije žalila svoje telo, uništeno i pokidano, poniženo ... Nije mrzela svog oca, nije htala biti žrtva i borila se, Oni su ...Zašto !? /Tamo nije bilo ovde. Nikad nije zaboravio. Jer nikad nije ni znao. Ali ON je bio svestan svog neznanja. Čitav svet treperio je. Vrelina je pucketala svojim postojanjem. Seo je u hladovinu jednog drveta šljive, prethodno skupivši nekoliko desetina šljiva, da ih pojede i da bi imao gde da sedne. Šljive su i dalje padale na način na koji se vrlo brzo navikao. Sećao se svog detinjstva, i sve je bilo u redu. Sin Skupljača Poreza vratio se. Visoke škole koje je pohađao nisu ga otuđile od zemlje. Ne ...znanje koje je stekao, niti je zloupotrebljavao niti ga je pogoršalo. Ostao je i bio čovek – sin, čovek – dobar čovek, postao je i biće čovek – pronalazač, čovek – postojani branilac slabijih od glupe obesti jačih . Njegove pronalaske ljudi nisu prihvatali, ne zato što su bili loši, ne zbog bilo kojeg, pa i verskog, fanatizma, ne, ne i ne ...njegove pronalaske ljudi nisu prihvatali jer on je hteo da svakome pripadaju. Gospodari ljudi nisu tako hteli. Zbog toga mu je život bio u opasnosti. Vrelina je omamljivala, njegovim umom ujednačen zvuk padajućih šljiva uspavljivao je. Zaspao je. I usnio san. Mnogo toga pronalazio je sanjajući, i gubio budeći se. Probudio se. / Glavno je da ne smetam nikome. Da ne smetam nikome to je najvažnije. Starac Dimitrije se plašio. Obuzeo ga strah, i on se predao. Strah da je više grešan no pravedan. Sve što mu beše blisko postalo je samo ono što po imenu jeste i ništa više. I ljudi. I ljudi su znali. A ono nedostupno njemu ili više pravednome ili više grešnome svakako nedopušteno, to je u starosti, sada, priznavao. Priznao je i starost, morao je i to. Eto ...osećao je, celim bićem njegovim prožimala ga ta osećajnost /Zapis hroničara: Opkoljen zlom širim znanja u korist ljudima, činim knjigu, reči učiteljevih dom udobni; meni, crvu ništavnome, u dužnost predata obaveza sreće da činim sebe usrećiteljem; pamtiće reči mnoga pokolenja beslovesnih ljudi znanja što stasaju u meni sprečavam bujati jedna je poruka u mnoštvu skrivena dolazi onaj jedan u mnogima koji jeste niti dete nit žena nit muško natkriliće sunašce božje moć dokazana iskazana u uverenju iskoreniće se zlo prestankom zvuka i mirisa biće data znak i senke uskovitlane u želji da pobegnu i haos kroz red rađanja biće jasan razvaliće se nebo u bojama svim nijedna se vrata zatvoriti neće moći što učini on jedan svi slediće što rekne svi poslušaće no samo oni koji saznaju biće spašeni i nema objašnjenja zašto.Jer tako kažem ja, opkoljen zlom u uverenju iskoreniću ga, čuvajući plodove, čekajući… čekajući… /Otpis hroničara:Kako srce kuca, tako senka igra; na grudima mi sveća od zečjeg loja milih čivotinjica što ih dobri duh u moju zamku stavi; i brada mi drhti od traganja za rečima; ležim; moj je mir zatalasala ženska ruka, starost mi je bolna, puna želja i tišine koja grmi i razgrće mirise moga tela; i čekam… čekam… čekam… otrovi što čine telo blagi su usnama mojim; sede vlasi meni niču, seme vremena plodno jeste, u ustima gorak ukus starosti tu je, daleko u daljini prošlost nestaje, a reči zakon reči sada sumnjam trebao bih tako je zapisano ali sam i bez odgovora naravno… / Bio je mrak i ništa se nije videlo. Čak su i senke zamele svoj trag. Bio je mrak i bilo je tiho. Toliko tiho da se nije čulo. Bio je mrak i bilo je vlašno. Ležao je u tami, neznano negde, on, neznano ko, neznano kako. U bešumnom, vlažnom mraku bez senki. Podigao je ruke i nije ih video. Ništa nije video. Zatvorio je oči. I ništa nije video. Bio je mrak i ničeg se nije sećao. Znao. Osećao. Jesam li biće? Ili sam mrak? U tami, gde se nalaze odgovori? Nešto ga je liznulo i otišlo. Šta da radim? Budm li mislio, biću… Ustanem li, gde ću? Samo mrak. I ništa drugo nema ime. U čijoj sam vlasti ? U čemu je tajna? Ne , ne treba da razmišljam. Budem li razmišljao, biću… Treba krenuti na put. Nešto me je liznulo i otišlo. Nešto u mraku. I nije ga uplašilo, jer srce nije brže zakucalo. To je dobro? Ne, ne treba razmišljati, budem li razmišljao, biću… Na put, treba krenuti na put. I krenuo sam, reče sebi. I bi svetlost

BIBLIOTEKA I NjEN ZNAČAJ ZA ISTORIOGRAFIJU

profesiaistoria — Tue, 25 Sep 2007 16:04:48 +0200

Zdravko Deletić BIBLIOTEKA I NjEN ZNAČAJ ZA ISTORIOGRAFIJU Apstrakt: U članku se raspravlja o biblioteci kao ustanovi, vrstama biblioteka, bibliotečkom fondu. Posebna pažnja posvećena je bibliotečkom katalogu, vrstama, sastavljanju i korištenju kataloga. Univerzalna decimalna klasifikacija obrađena je načelno i na primjeru istoriografije. Na kraju su data autorska iskustva u radu sa publikacijama. Navedeni su korisni primjeri iz domena katalogizacije i UDK. Biblioteka je ustanova koja prikuplja, obrađuje i čuva bibliotečki materijal i prema utvrđenim načelima daje ga građanima na korištenje za njihove potrebe. Bibliotečki materijal je opšti naziv za knjige, serijske publikacije, listove, dijafilmove, filmove, videotrake, magnetofonske trake, gramofonske ploče, geografske karte, rukopise i drugo što biblioteke imaju u svom bibliotečkom fondu. Biblio-teke načelno posluju na osnovu prihvaćenih standarda, što ne znači da je u praksi uvijek tako, naročito u manjim bibliotekama, koje obično nemaju dovoljno sredstava i stru-čnjaka za rad po većim standardima. Naziv biblioteka koristi se i za zgradu u kojoj ustanova radi ili prostoriju u kojoj se nalazi bibliotečki materijal (u školi, ustanovi, kući). Takođe se koristi i za zbirku knjiga ili drugog materijala (obično privatnog vlasništva), pa i za izdavačke cjeline. Mi govorimo o ustanovi u kojoj istraživač može naći knjige, periodiku, štampu, karte, rukopise. Prema strukturi fondova i profilu korisnika ima vi-še vrsta biblioteka. Narodna biblioteka je biblioteka opšteg tipa, koja prikuplja raznovrstan materijal i ima kori-snike svih profila. Takve su opštinske biblioteke, u kojima obično postoje i zavičajne zbirke: dokumenti (materijali) štampani u zavičaju, koji govore o zavičaju i čiji su autori iz zavičaja. Za pojedinačni bibliotečki materijal se u info-rmatičkom smislu koristi opšti naziv dokument, pod čim se podrazumijeva sve što fiksira ili prenosi činjenicu, info-rmaciju, znanje: napisi, rukopisi, štampani materijal, umje-tnički proizvodi i slično. Ovaj izraz u arhivistici i isto-rijskoj nauci može imati drugačiji sadržaj. Nacionalna biblioteka sakuplja materijal koji govori o jednom narodu - naciji, kod nas i republici, koji su stvorili pripadnici nacije ili koji je štampan na teritoriji za koju je biblioteka matična. Matičnost podrazumijeva da je to centralna biblioteka, koja obavlja centralnu katalogizaciju, izdaje bibliografije, vrši konzervaciju i restauraciju mate-rijala, bavi se naučnim radom u bibliotekarstvu, školuje kadrove, izdaje publikacije i slično. Nacionalne - matične biblioteke u SRJ su: Narodna biblioteka Srbije u Beogradu, Biblioteka Matice srpske u Novom Sadu, Narodna i univerz-itetska biblioteka u Prištini i Centralna narodna bi-blioteka "Đurađ Crnojević" na Cetinju. Specijalne biblioteke nalaze se u institutima, akade-mijama nauka, raznim zavodima, preduzećima. U njima se nalazi literatura od interesa za djelatnost kojom se ta institucija bavi. Namijenjene su stručnjacima zaposlenim u ustanovi, mada u čitaonicama instituta, akademija i arhiva obično imaju razumijevanja i daju materijal na korištenje i drugim istra-živačima. Školske biblioteke sadrže literaturu za učenike i nastavnike prema nastavnim programima, najviše uxbenike i beletristiku. Isti je slučaj sa visokoškolskim biblio-tekama, koje drže literaturu iz nauka koje se predaju na faku-ltetu; namijenjene su nastavnicima, saradnicima i studentima fakulteta. Dio bibliotečkog materijala dozvoljeno je iznositi van biblioteke, ali postoji i materijal čije iznošenje nije dozvo-ljeno. Takav materijal, prije svega novine, periodika, rijetke knjige, priručnici, obavezni primjerak, mogu se čitati u čitaonici, posebnoj prostoriji namijenjenoj za rad korisnika biblioteke. Čitaonice su opremljene zavisno od vrste i te-hničke opremljenosti biblioteke; u većim bibliotekama imaju numerisana sjedišta i u njima je moguće čitati i rezervisati dokumenta za određeno vrijeme. U arhivima i institutima postoje slične čitaonice, gdje se literatura i arhivska građa mogu obrađivati više dana bez razduživanja. U nekim bibliotekama postoje čitaonice za razne grupe čitalaca, pose-bna odjeljenja po strukama ili prostor za naučne radnike. Bolje opremljene biblioteke imaju uslove za vršenje usluga kopiranja i koričenja građe za potrebe korisnika. Pri prvom dolasku u biblioteku treba se upoznati sa njenom organizacijom, uslovima za rad, katalozima, informa-tivnim sredstvima. Vrijeme utrošeno na učenje metodoloških pravila, upoznavanje kataloga, registara, informativnih sre-dstava u bibliotekama i arhivima kasnije se nadoknađuje bržim, efikasnijim i kvalitetnijim radom, manje se gubi vre-mena, pravi grešaka, prikupljeni materijal je pouzdaniji. Da bi građanin imao pravo da koristi usluge biblioteke treba da postane njen član, što podrazumijeva prava i obaveze. Kori-snik je propisima i bontonom obavezan da se pridržava ustaljenog reda, da imovinu biblioteke i bibliotečki mate-rijal čuva i namjenski koristi, da ne remeti način rada bibli-oteke i ne ometa druge korisnike. Bibliotečki materijal zadužuje se putem reversa, na kojem se prema obrascu ispunjavaju podaci o knjizi i čitaocu (vodeći računa o tačnosti), a u nekima i pomoću karte knjige. To je štampani karton, koji sadrži podatke o piscu i knjizi, inventarski broj i signaturu, datume uzimanja i vraćanja knjige i potpise čitaoca i bibliotekara. Bibliotečki materijal je uskladišten u depoima u koje nije dozvoljen pristup korisnicima. Po pravilu je podijeljen fond monografskih publikacija (knjige), fond serijskih publikacija (časopisi, novine, zbornici, godišnjaci i sl.) i fond neknjižne građe. Unutar fondova materijal je sređen po vrstama i kompletima. Materijal se dobija na korištenje jednostavnom procedurom: ovlaštenom službeniku saopšti se ili preda napismeno signatura materijala i ako nije zauzet ubrzo se dobija. Dešava se da je materijal dat na korištenje, neki put vraćeni materijal još nije ponovo sortiran, nažalost ponešto je i nestalo iz fondova. U tom slučaju materijal se ne može dobiti, ili ne odmah. Treba imati strpljenja i dogo-voriti se za dalju saradnju (ljutnja i raspravljanje samo škodi). Ako korisnik ne upiše tačnu signaturu ne može dobiti materijal i duguje izvinjenje osoblju zbog svog neznanja ili nepažnje koja uzrokuje uzaludno traženje, nekad i neugodne ra-sprave. U bibliotekama i arhivima se materijal često ne može dobiti uz obrazloženje da je "na obradi". Materijal koji je na obradi stvarno se ne daje na upotrebu, ali je to i lakonski odgovor za materijal koji je neki moćnik rezervisao za sebe ili za čiju upotrebu postoji neko nezvanično ograničenje. U svakom slučaju, dokumenta koja su "na obradi" ne mogu se dobiti i oko toga ne treba raspravljati sa službenikom koji ne može da promijeni stanje. Na kataloškim listićima postoje tri vrste brojčanih oznaka. Jedna je inventarski broj, obično obilježen skraćenicom "inv.", koji je evidencioni i nema značaja za korisnika. Drugi broj, napisan na listiću iznad kataloškog opisa, je oznaka klasifikacije koja određuje mjesto listića u stručnom katalogu. Taj broj je bitan za sortiranje i nalaženje kataloškog listića, samim tim i publikacija, ali se ona pomoću njega ne može dobiti. Za to je neophodna tačna signatura publikacije. To je broj koji označava lokaciju materijala u skladištu, po kojemu se on pronalazi i poslije upotrebe ponovo vraća na isto mjesto. Sastoji se od rimskih i arapskih brojeva i slova ili njihove kombinacije. Na primjer: drugo izdanje knjige "Historijska znanost" M. Gros u Narodnoj i univerzitetskoj biblioteci u Prištini nosi signaturu "II-143.101". UDK oznaka iste knjige je 930.2, što znači da njen sadržaj pripada istorijskoj nauci (93), odnosno pomoćnim istorijskim naukama (930), preciznije metodologiji (930.2), jer obrađuje "metode proučavanja zasnovane na pisanim izvorima". Knjiga M. Đorđevića "Savremeni problemi istorijske nauke" u istoj biblioteci ima signaturu "II-912", a knjiga B. Đurđeva "Razvitak čovečanstva i društvo" u biblioteci Crnogorske akademije nauka i umjetnosti "II-3923". Signatura se piše vidno istaknuta u gornjem dijelu listića, iznad kataloškog opisa. Publikacija može imati samo jednu signaturu (svaki primjerak ima svoju). Prepo-ručljivo je prilikom nalaženja publikacija zapisati bibli-oteku u kojoj se nalazi i signature pod kojima se vodi. To ka-snije olakšava ponovno nalaženje, štedi vrijeme u traganju, naročito koristi za međubibliotečke pozajmice; nekad po-služi da se pomogne kolegi davanjem korisnog podatka, što je gest dobre volje i saradnje. Katalozi Osnovni izvor podataka i sredstvo informisanja o bibliotečkom materijalu, pomoću kojeg korisnik pronalazi podatke o publikacijama, prije svega njihove signature, je katalog. Postupak izrade kataloškog opisa, listića za pu-blikaciju naziva se katalogizacija. Za izradu stručnog kata-loga kaže se klasifikacija, dok je predmetna obrada izrada predmetnog kataloga. Zavisno od vrste, iz kataloga korisnik saznaje koja djela nekog autora biblioteka ima, koja djela ima iz neke struke ili o nekom problemu. Biblioteka može imati više kataloga, što zavisi od kriterijuma formiranja i ure-đenosti biblioteke. Prema namjeni katalog može biti javni, namijenjen korisnicima, i interni, namijenjen radnicima biblioteke. Takav je topografski katalog, koji je sređen redom kojim su publikacije smještene u skladištu (koriste ga bibliotečki radnici pri reviziji fonda). Po obliku katalog može biti u vidu listova - kartona ili u obliku knjige (povezani listovi). Najčešće se bibli-otečki katalozi izrađuju u vidu kataloških jedinica na sta-ndardnim kartonima dimenzija 12,5 h 7,5 cm. U novije vrijeme biblioteke rade kataloge i na magnetnim zapisima, unose kataloške opise u kompjuterske baze podataka, koje se mogu pretraživati po više kriterijuma, a jedinice se mogu šta-mpati u standardizovanom formatu. Ova vrsta kataloga je posebno pogodna za brza pretraživanja i međubibliotečku ra-zmjenu podataka i publikacija. Za korisnika je najvažnije da zna da katalozi prema rasporedu materijala mogu biti alfabetski, stručni i predme-tni (mogu biti još: na naslov, unakrsni, topografski). Alfabetski katalog (autorski, imenski, azbučni, abecedni, formalni) je osnovni katalog svake biblioteke, ujedno i najobuhvatniji jer prikazuje cjelokupni fond biblioteke. Osnovni princip sastavljanja kataloga je azbučni - abecedni redoslijed odrednica, koje sadrže ime indivi-dualnog autora, naziv kolektivnog tijela ili naslov djela. Po obimu može biti opšti (ako popisuje cio fond), glavni (obu-hvata najveći dio fonda) i posebni (rijetke knjige, rukopisi, periodika, karte). Iako se mogu razlikovati po obimu i postavci, traži se da katalozi budu postavljeni cjelovito, dosljedno i pregledno. Kataloška jedinica izrađuje se na kartonskom listiću sta-ndardne veličine, rasporeda i izbora podataka. U gornjem lije-vom uglu piše se odrednica, skup riječi koji određuje mjesto listića u katalogu; prva riječ - redalica piše se istaknuta - velikim slovima. Odrednica se formira na više načina, što je detaljno razrađeno bibliotečkim pravilnicima i priručni-cima (za čitaoca je praktično da zna osnovna načela). U desnom gornjem uglu na listiću nalazi se signatura, oznaka topografskog smještaja publikacije, koja se piše kao kombinacija slova i arapskih brojeva. U donjem dijelu listića nalazi se standardizovani kataloški opis, skup prema sta-ndardu odabranih podataka o publikaciji, napisanih utvrđe-nim redoslijedom i razdvojenih propisanim simbolima (znaci-ma interpunkcije), kojima počinje svako područje opisa (tačka u opisu nema uobičajeni značaj). Za korisnika su posebno važni odrednica i signatura. Po odrednicama su sortirani kataloški listići i prema njima se pretražuje katalog, dok signatura označava mjesto gdje se u spremištu publikacija nalazi. Ovaj podatak ne govo-ri ništa o publikaciji, ali je neophodan za manipulaciju pu-blikacijama unutar biblioteke. Bez tačne signature bibli-otečki radnik publikaciju može naći ako mu je dobro poznata; u velikim i prometnim bibliotekama to je moguće za publi-kacije koje se često traže, što nije slučaj sa većinom lite-rature kojom se bave istraživači. Kataloške jedinice mogu biti: glavne (sadrže potpuni kataloški opis), jedinstvene (uz kataloški opis sadrže i pomoćne kataloške jedinice) i pomoćne (sadrže odrednicu i skraćeni opis; nazivaju se još: sporedne, analitičke, opšte i unakrsne uputne, zajedničke, pregledne). Sistem pomoćnih jedinica upućuje korisnika na glavnu i značajno povećava informativnost kataloga. Na primjer, kod publikacija sa više autora glavna jednica radi se na ime prvog po redoslijedu upisanom na naslovnoj strani publikacije, a pomoćne se rade za koautore, čime se korisnicima omogućava da nađu publikaciju preko imena svih autora. Jedinstvena odrednica ima utvrđeni oblik; piše se u nominativu, savremenim jezikom i pismom određenim za katalog u konkretnoj biblioteci, dok se podaci u opisu pišu kao na publikaciji. U ćiriličnom katalogu prilikom formi-ranja odrednice vrši se transkripcija (slova se pišu kako se izgovaraju), a u latiničnom transliteracija (slova se doslovno prenose). Odrednica može biti: individualna (ime autora), kolektivna (naziv kolektivnog autora), formalna (skup riječi koje karakterišu djelo) i stvarna (formira se od naslova). Individualnu odrednicu čini ime fizičke osobe koje u kataloškom smislu predstavlja podatak o odgovornosti; piše se u utvrđenom obliku, u nominativu i u inverziji (prezime pa ime odvojeno zarezom). Za jedinstvenu odrednicu uzima se prezime individualnog autora, ili od više autora prvog po redoslijedu na publikaciji. Korisno je znati: stalni atributi (Haxi, Pop i sl.) pišu se uz prezime; kod višečlanih prezimena uzima se prvi član; titule se pišu uz ime, u odre-dnici se pišu ako su plemićke, kao dio pseudonima, kada su gramatički vezane uz riječi podatka o odgovornosti ili ako su neophodne za identifikaciju ličnosti; naučne titule i zvanja kojih nema na publikaciji ne upisuju se; imena pod kojima su poznate neke istorijske ličnosti pišu se u tom obliku; pseudonimi se objašnjavaju u napomeni; razriješeni inicijali i podaci preuzeti iz sekundarnih izvora pišu se u zagradama. Kao individualni autor u smislu odgovornosti za djelo smatraju se: autor djela, sastavljač rečnika, bibliografije, leksikona, enciklopedije, kataloga, osoba koja je sabrala i obradila građu za djelo (u istoriografiji to su zbornici građe), osoba čija se živa riječ ili prepiska izdaje. Kod višestrukog autorstva do tri imena odrednica se piše na prvog; djela sa više od tri autora tretiraju se kao anonim. Sadržajno samostalni radovi više autora objavljeni u jednoj publikaciji vode se na prvog, a za ostale se rade analitičke kataloške jedinice. Kao anonim se tretiraju još: radovi čiji autor nije potpisan, antologije, zbornici, spomenice, zbirke akata, službene publikacije organa društveno političkih zajednica. Kolektivna odrednica piše se u utvrđenom obliku, a formira se na osnovu naziva kolektivnog tijela (ustanova, preduzeće, državne organizacije, naučna i stručna tijela, društveno političke organizacije i zajednice i njihova tijela; kongresi, konferencije, simpozijumi i drugi sastanci nacionalnog i međunarodnog značaja), koja se javljaju u ulozi stvaraoca djela. Stvarna odrednica formira se od glavnog stvarnog naslova publikacije, a u nekim slučajevima od prve tri riječi stvarnog naslova. Prva riječ ističe se u značenju redalice. Formalna odrednica izrađuje se za publikacije koje sadrže službena akta društveno političkih zajednica (države, opštine), kao što su: ustav, zakoni, buxeti, završni računi, planovi, odluke. Formalna odrednica sadrži naziv organizacije i pododrednicu koja karakteriše službeni akt (npr. "Jugoslavija. Zakoni"; "Jugoslavija. Ustav"). Bliže se formiranje odrednica razrađuje uputstvom za sastavljanje kataloga, koje izdaje matična biblioteka. Kataloški opis čini skup elemenata pomoću kojih se identifikuje publikacija. Izrađuje se na osnovu međunarodnog standarda (ISBD), a sadrži precizno određen izbor i redoslijed podataka, simbole interpunkcije kojima počinju pojedina područja, kao i izvore iz kojih se podaci preuzimaju. Ovi standardi su značajni za radnike biblioteke koji vrše katalošku obradu, a osnovna znanja o tome koriste istraži-vačima za lakše pretraživanje kataloga i bibliografija. Područja kataloškog opisa su: ODREDNICA Područje stvarnih naslova i podataka o odgovornosti. - Područje izdanja. - Područje izdavanja. - Područje materijalnog opisa. - Područje izdavačke cjeline Napomena. ISBN Velikim slovom piše se prva riječ područja, ime autora i glavni naslov, dok se unutar opisa veliko slovo piše prema pravopisu jezika kojim se pišu djelovi opisa. Glavni stvarni naslov preuzima se sa naslovne strane ili zamjene za nju; alternativni naslov ("ili") je sastavni dio glavnog naslova i počinje velikim slovom; pomoćni naslov razdvaja se od glavnog dvotačkom sa razmacima i počinje malim slovom, osim ako se prva riječ po pravopisu piše velikim. Podaci o odgovornosti prenose se doslovno sa publi-kacije, odvojeni zarezom ili veznikom "i". Odgovornost se odnosi na: autora, koautore, saradnike, pisce predgovora, pogo-vora, komentatore, priređivače, prevodioce, sastavljače, ure-dnike, ilustratore. Redni broj izdanja i godina izdavanja pišu se arapskim brojem. Kao opseg publikacije uzima se poslednja numerisna strana, dok se strane koje nijesu numerisane (paginirane) ne dobrojavaju. U alfabetskom katalogu katalo-ške jedinice slažu se prema redoslijedu slova prve riječi, ako je ona ista onda naredne. Djela istog autora slažu se utvrđenim redom: sabrana djela, izabrana djela, izbor iz djela, pojedinačna djela (po prvoj riječi naslova). Na osnovu rečenog, kataloški listić za jednu knjigu u biblioteci koja katalog vodi ćirilicom izgledao bi ovako: GROS, Mirjana Historijska znanost : razvoj, oblik, smjerovi / Mirjana Gross. - 2. izmijenjeno i dopunjeno izdanje. - Zagreb : Sveučilišna naklada Liber, 1980. -392 str; 24 cm Izdavačka cjelina obuhvata više publikacija, povezanih zajedničkim nazivom i numeracijom. To su razna "kola", "biblioteke", višetomne publikacije (Istorija srpskog naroda, Enciklopedija Jugoslavije), izabrana ili sabrana djela. Ove publikacije imaju zajednički stvarni naslov, ali može i svaki dio da ima svoj naslov. Primjer: Branko Petranović: Istorija Jugoslavije 1918-1998. - Beograd : Nolit, 1988. 1. Kraljevina Jugoslavija 1914- 1941. 2. Narodnooslobodilački rat i revolucija 1941-1945. 3. Socijalistička Jugoslavija 1945-1988. Ovakve publikacije mogu u katalogu da se obrade na dva načina: da se vode pod zajedničkim stvarnim naslovom, a podaci o sveskama da se daju u napomenama ili da se svaka sve-ska vodi na svoj naslov, a podaci o zajedničkom naslovu u napomeni. Bez obzira na vrstu kataloga, treba imati u vidu da se on formira tokom dugog perioda, da je bilo promjena u načinu izrade listića, da su se nazivi nekih kolektivnioh autora ili organizacija više puta mijenjali. Ovi problemi se u bibli-otekama rješavaju sistemom uputno informativnih listića, zbog čega je korisno detaljnije pregledati katalog. Stručni katalog se vodi prema Univerzalnoj decimalnoj klasifikaciji, u kojoj su sve oblasti ljudskog znanja i stvaralaštva podijeljene u deset grupa, obilježenih brojevima od 0 do 9. Publikacije su podijeljene po strukama, ove po podgrupama i tako redom (uvijek po deset). Teorijski je sve moguće izraziti brojem. U ovoj katalogizaciji ide se od opštih pojmova ka posebnim po sistemu subordinacije. Ona omogućava izbor nivoa uopštavanja (svaki naredni broj daje detaljniji opis). Radi lakšeg snalaženja uz ovaj katalog postoji šema primijenjene klasifikacije. Katalog je u principu selektivan, ne sadrži sve što biblioteka ima u fondovima već izbor važnijih publikacija. Osim toga, u okviru klasa listići ne moraju biti sortirani po azbučnom - abecednom redu, što znači da je korisno pregledati sve listiće iz jedne klase, a ne oslanjati se samo na slova odrednica. U svakom katalogu može da bude narušen redo-slijed listića; dešavaju se greške pri sortiranju, ponekad i nesavjesni korisnici vade listiće radi pisanja podataka a ne vode dovoljno računa kako ih vraćaju. Predmetni katalog je katalog u kojem se odrednice formiraju na osnovu predmeta o kojima djela govore. Pojmovi su posebno definisani i raspoređeni azbučnim redom po sistemu enciklopedijskog rečnika, bez obzira na pismo kojim je publikacija pisana. Ovo je realni katalog (nema subordi-nacije kao u stručnom), ali je i selektivan (ne sadrži manje važnu literaturu). Katalog je jednostavan za korištenje, jer su predmeti formulisani realnim jezikom. Problem se javlja u smislu koliko je sastavljač odrednice stručno i pravilno oci-jenio sadržaj publikacije. U ovom katalogu mogu se tražiti djela bez podataka o autoru i naslovu, jer se tu evidentira literatura o određenom predmetu, temi (Kosovska bitka, Prvi srpski ustanak, Prvi balkanski rat, Nikola Pašić i slično). Ključ predmetnog kataloga sastoji se od kartona sa vidno istaknutim odrednicama i pododrednicama (nazivima pre-dmeta, teme) i to omogućava lakše pretraživanje. Ista knjiga može se naći pod više pojmova o kojima govori (sistem gla-vnih i uputnih listića). Univerzalna decimalna klasifikacija Više puta pomenuta je Univerzalna decimalna klasifikacija, skraćeno UDK. To je međunarodni sistem doku-mentacione klasifikacije, koja se i u našoj zemlji koristi pri sređivanju bibliotečkog materijala i izradi biblio-grafija. Klasifikacija je analitičko-sintetička, jer je u postupku njene izrade neophodno rastavljati elemente na sastavne djelove. Ona je hijerarhijska, zasniva se na subordi-naciji pojmova, podjela uvijek ide od opšteg pojma ka pose-bnom. UDK je aspektna klasifikacija, jer se pojam može javiti na više mjesta zavisno sa kojeg se aspekta posmatra. Primjer: Napoleonovi ratovi mogu se, zavisno od interesa, odnosno zemlje čija je istorija u prvom planu, klasifikovati kao: 940.2 istorija Evrope, novi vijek 944 istorija Francuske 947 istorija Rusije. Drugi svjetski rat označava se brojevima 940.53/54, a Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu brojevima 940.534.971 (pojmu Drugi svjetski rat dodaje se oznaka za Jugoslaviju 497.1). UDK sistem je vještački jezik, u kojem svaki broj (cifra) ima svoje značenje i mjesto, nijesu mogući dvosmisleni izrazi i alternative kao u govornom jeziku. Sistem znakova je šifra koja predstavlja pojmove u klasifikaciji i generalno izražava njihov red. Piše se isključivo arapskim ciframa, bez razmaka, razdvojenim znakovima jasno definisanog značenja. Slova se u klasifikaciji koriste samo za pisanje imena u smislu konkretizacije. Klasifikacioni broj posma-tra se kao decimalni razlomak manji od jedinice (npr. poslije broja 3 ne dolazi 4, već 0, 1 do 9). Radi lakšeg čitanja poslije svake treće cifre stavlja se tačka (tačka nema posebno znače-nje), ali se broj ne čita kao cjelina (jedinstven decimalni broj) već svaka cifra označava potklasu u decimalnoj podjeli. Klasifikacija se naziva univerzalnom zato što je zasnovana na podjeli cjelokupnog ljudskog znanja na deset grupa (klasa) jasno definisanog sadržaja, sa mogućnošću teorijski neograničene podjele svake na podgrupe po sistemu subordinacije pojmova. Stepen uopštenosti može se birati po želji korisnika, odnosno svaka podgrupa može se dalje dije-liti prema tome koji se nivo preciznosti želi iskazati. Sve grupe i podgrupe nijesu jednako razgranate. Klasifikacija omogućava formiranje složenih brojeva za označavanje međuso-bne povezanosti predmeta. Kombinacijom glavnih i pomoćnih brojeva i oznaka iz utvrđenih tablica teorijski je moguće svaki pojam izraziti brojem, što ovu klasifikaciju čini razumljivom korisnicima bez obzira na govorni jezik. Klasi-fikacija se zove univerzalnom i zato što je u primjeni širom svijeta. Decimalnom se zove zato što su sve struke podijeljene na deset grupa, a svaka od njih se dalje beskonačno dijeli i grana po istom principu. Klasifikacija je nastala početkom 20. vijeka, stalno se dopunjava i usavršava uz međunarodnu konvenciju. UDK se sastoji od glavne i pomoćnih tablica. Glavna tablica sastoji se od 10 klasa, obilježenih brojevima od 0 do 9, sa daljom progresivnom podjelom. Osnovna podjela grupa je slijedeća: 0 opšta grupa; 1 filozofija, psihologija; 2 religija, teologija; 3 društvene nauke; 4 slobodna, od 1964. filologija i lingvistika u grupi 8; 5 matematika, prirodne nauke; 6 primijenjene nauke; 7 umjetnost, arhitektura, fotografija, muzika, razonoda, sport; 8 jezici, nauka o jeziku, književnost, nauka o književnosti; 9 arheologija, geografija, biografije, istorija. Svaka od grupa dijeli se na deset novih, a ove se dalje razgranavaju po istom sistemu, uvijek od opštijeg pojma ka užem. Tako se grupa 3, društvene nauke, u narednom stepenu dijeli na slijedeći način: 30 teorija, metodologija i metode dr. nauka uopšte, socio-grafija; 31 demografija, sociologija; 32 politika; 33 privreda, ekonomske nauke; 34 pravo, pravna nauka, zakonodavstvo; 35 javna uprava, ratna vještina, vojne nauke; 36 socijalna zaštita, osiguranje; 37 vaspitanje, obrazovanje, nastava, slobodno vrijeme; 38 39 etnologija, etnografija, narodni običaji, folklor. U UDK broju moraju se pisati svi brojevi (cifre) i simboli, pri čemu se ne smiju mijenjati mjesta i oznake. Broj se može skraćivati samo sa desne strane, odnosno prekidati se dalja klasifikacija. Brisanje zadnjeg broja vraća klasi-fikaciju na prethodni, viši nivo, dok brisanje od prvog nije moguće. Svaka naredna podgrupa počinje istim brojem, odnosno sadrži sve prethodne brojeve. Na primjer: broj 371.3:93/99 je oznaka za metodiku nastave istorije. Pojedini brojevi znače: 3 -društvene nauke; 37 -vaspitanje i obrazovanje, nastava, 371 organizacija vaspitanja i obrazovanja; 371.3 -nastavne metode; dok brojevi 93/99 pripadaju grupi 9 i označavaju istoriju uopšte. Dodavanjem broja iz druge grupe broju iz grupe 3 konkretizuje se predmet čije se nastavne metode razmatraju. Opšti pomoćni brojevi određuju način izražavanja odnosa među predmetima i opšte karakteristike koje se ponavljaju. Opšti pomoćni brojevi su znaci i brojevi čije značenje je precizno definisano. Znaci su: plus (+) za dodavanja, povezuje dva ili više UDK brojeva i tako označava pojam koji nema svoj broj; kosa crta (/) je znak uzastopnog proširivanja (1/9 znači od 1 do 9); dvotačka ( za označavanje međusobnog uticaja, označava prost odnos (A:B isto je što B:A) dvostruka dvotačka (: označava fiksiran redosled (A::B nije isto što B::A); zagrade služe kao veza između brojeva UDK ali same nemaju značenje. Zvezdica (*) se koristi kada se u UDK uvode oznake iz drugih izvora, ali se imena mogu dodavati bez zvezdica. Opšti pomoćni brojevi se sastoje od numeričkih tablica, u kojima su pojmovi sređeni hijerarhijski. Ovi brojevi služe za bliže određenje mjesta, vremena, jezika i slično. Oni dobijaju puno značenje dodavanjem glavnom broju. Opšti pomoćni brojevi pišu se u zagradama, a sastoje se od znakova i brojeva. Znak jednako (=) koristi se ispred broja koji označava jezik dokumenta, npr. (=861) je oznaka za srpski jezik, dok =03 označava prevod i piše se ispred oznake za jezik sa kojeg je dokument preveden. Znak za jezik može da znači i nacionalnu pripadnost. Nezavisni pomoćni brojevi mogu se dodavati svakom glavnom broju (mogu se pisati i ispred ili unutar broja) jer su omeđene cjeline, dok se zavisni pomoćni brojevi dodaju na kraju broja. Nezavisni brojevi mogu da se koriste i samo-stalno. Ranije smo vidjeli da je dodavanjem oznake za Jugosla-viju (497.1) oznaci za Drugi svjetski rat konkretizovano mjesto (zemlja) na koje se misli. Oznaka mjesta za Srbiju je (497.11), za Crnu Goru (497.16), dok su brojevi za Vojvodinu (497.113) i Kosovo i Metohiju (497.115) nastali daljom podjelom broja za Srbiju. Oznake mjesta dodaju se drugim brojevima kada se želi odrediti mjesto - zemlja o kojoj se govori i tada se pišu u uglastim zagradama. Na primjer, kada se broju za istoriju civilizacije - kulture 930.85 doda broj za Jugoslaviju dobija se broj 930.85(497.1), koji označava kulturnu istoriju Jugoslavije. Na sličan način određuje se broj za istoriju književnosti, arhitekture, umjetnosti, s tim što prvi dio broja pripada odgovarajućoj opštoj grupi.. Postoje pomoćni brojevi za razne aspekte. Pomoćni broj -05 koristi se za oznaku lica i lične karakteristike. Na primjer: -053.2 znači žene; -055.52 su roditelji; -055.6 potomci; -058.214 robovi; -058.222 feudalci i tako dalje.[1] Za istraživače su interesantni i brojevi za oblik u kojem je dokument saopšten. Taj broj se piše u uglastim zagra-dama i počinje nulom (0...). Evo zanimljivih primjera: (0.032) rukopisi (0.035) kopije, reprodukcije (0.035.22) mikrofilmovana dokumenta (01) bibliografije (012) biobibliografije (014) posebne bibliografije (015) nacionalne bibliografije (03) opšte enciklopedije, leksikoni, priručnici (031) enciklopedije (035) priručnici (042), predavanja, govori (043.3) disertacije (044) pisma (045) članci i prilozi u serijskim publikacijama i zbirkama (046) novinski članci (047) izvještaji, bilješke, vijesti (05) serijske publikacije (051) periodične publikacije, časopisi (054) novine (07) publikacije za obuku, učenje (073) nastavni programi (075) obrazovni tekstovi, uxbenici (075. fakultetski i visokoškolski uxebnici (082) zbornici radova (084.4) atlasi (088.4) ugovori, pismeni sporazumi (091) istorijsko izlaganje (092) biografsko izlaganje) (093) istorijski izvori. Specijalni pomoćni brojevi mogu da se koriste samostalno ili da se dodaju drugim brojevima. Ako broju za serijske publikacije dodamo broj za mikrofilmove dobićemo broj (05.035.22) što znači periodika na mikrofilmu; ili ako ovaj broj dodamo glavnom broju 949.71 dobićemo broj 949.71(05.035.22), koji znači mikrofilmovana periodika iz istorije Jugoslavije. Iz primjera se vidi da se u pomoćnim brojevima tačke ne stavljaju poslije svake treće cifre, već da se uvažavaju oznake specijalnih brojeva. Takođe se vidi da se UDK broju može dodavati proizvoljan broj drugih i pomoćnih brojeva i praviti se razne kombinacije prema smislu (sadržaju) pojma koji želimo da iskažemo. Glavnom broju može se dodavati više pomoćnih brojeva da bi se izrazile sve važne osobine. Na primjer, naša knjiga "Ogledi iz istorije prosvjete" (Priština, 1998) nosi katalo-gizaciju 373(497.16)(091)(082). Djelovi broja znače slijedeće: 373 opšteobrazovne škole (katalogizacija je ostala na ovom nivou zbog raznorodnosti sadržaja), (497.16) na teritoriji Crne Gore; (091) označava da je u pitanju istorijski pregled, dok pomoćni broj (082) govori da je u pitanju zbornik radova. Kao što se vidi, kombinacijom pomoćnih i glavnog broja bliže je opisan sadržaj knjige: zbornik radova iz istorije školstva u Crnoj Gori. Knjiga, zavisno od sadržaja i željenog nivoa konkretizacije pojmova, može imati više UDK brojeva. Knjiga o kojoj je riječ, pored citiranog, ima i broj 373.54(497.16 Berane)"1944/1994", jer sadrži obiman tekst koji zaslužuje posebno da se istakne. To nam omogućava da objasnimo još neke stvari. Konkretno, broj 373.5 u daljoj podjeli označava srednju školu, a 373.54 gimnaziju. Dodavanjem pomoćnog broja za mjesto označeno je da je u pitanju gimnazija u Crnoj Gori, a dodavanjem imena grada identifikovana je gimnazija o kojoj je riječ (naslov teksta je "Realna gimnazija u Beranama 1944 - 1994."). Pod navodnicima su obilježene godine, jer se pomoćni broj za vrijeme piše pod navodnicima a raspon godina označava kosom crtom. Na sličan način moguće je izraziti vremenske raspone, godišnje doba, mjesec, dan, čak i neke složenije aspekte vremena. Na primjer: "321" označava proljeće; "332.01" januar; "342.1" ponedeljak; "3455" ponoć; "362" vrijeme mira; "364" vrijeme rata; "38" praznik; "3873" rođendan"; "3874" smrtni slučaj i tako dalje. Vjekovi se označavaju prethodnom cifrom. Tako se novo doba označava brojevima "15/19", dvadesti vijek brojem "19". U grupi 9 oznaka za mjesto ne odvaja se zagradom, već se koristi za formiranje broja. Na primjer: 914.971 označava geografiju Jugoslavije, 914.971.1 geografiju Srbije, 914.971.6 geografiju Crne Gore. Po istom sistemu istorija Jugoslavije označava se brojem 949.71, istorija Srbije 949.711, a Crne Gore 949.716. Broj je nastao grananjem podgrupe 94 (srednjovjekovna i savremena istorija), odnosno podgrupe 949.7 (istorija balkanskih zemalja). U podjeli Balkana Jugoslavija nosi broj 1, a u okviru nje Srbija broj 1, Crna Gora broj 6 i td. (u međunarodnoj klasifikaciji prihvaćena je međuratna podjela Jugoslavije na banovine). Ovo pokazuje sistem nadređenosti pojmova, svaki naredni nastaje podjelom prethodnog. Čini se korisnim da evidentiramo nekoliko brojeva iz grupe 930 (istorijska nauka), uz napomenu da se svaka klasa može dalje dijeliti i precizirati dodavanjem oznaka za mjesto i vrijeme. 930 istorija; pomoćne istorijske nauke 930.1 istorija kao nauka; teorija i filozofija istorije; struktura i forma istorije 930.2 istorija: metode proučavanja zasnovane na pisanim izvorima, zapisima 930.22 diplomatika 930.23 istorijska kritika 930.24 istorijska hronologija 930.25 arhivistika; arhivi 930.27 epigrafika; paleografija 930.85 istorija civilizacije; kulturna istorija 930.9 opšta istorija; svjetska istorija 931 istorija starog vijeka; istorija starih naroda 936 istorija sjevernoevropskih, zapadnoevropskih i istočnoevropskih naroda do 476. godine nove ere 937 istorija starog Rima (do 476. n.e.) 938 istorija stare Grčke (do 323. god. n.e.) 94 srednjovjekovna i savremena istorija 940 istorija Evrope; istorija Zapada 940.1 srednji vijek (u širem smislu) 375-1492 940.2 novi vijek, 1492-1914 940.3 Prvi svjetski rat 940.5 istorija Evrope od 1919 942 istorija Engleske i Velike Britanije 943.0 istorija Njemačke 943.6 istorija Austrije i Austro-Ugarske 944 istorija Francuske 947 istorija Rusije 949.7 istorija balkanskih zemalja 949.71 istorija Jugoslavije 949.711 istorija Srbije 949.711.3 istorija Vojvodine 949.711.5 istorija Kosova i Metohije 949.712 istorija Slovenije 949.713 istorija Hrvatske 949.715 istorija Bosne i Hercegovine 949.716 istorija Crne Gore 949.717 istorija Makedonije 950 istorija Azije 960 istorija Afrike 970 istorija Sjeverne i Srednje Amerike 973 istorija Sjedinjenih Američkih Država 980 istorija Južne Amerike 990 istorija Okeanije i polarnih oblasti 994 istorija Australije. Rad sa publikacijama Čini se praktičnim uz rad u biblioteci kazati nešto ukratko o praktičnim aspektima rada sa literaturom (monografije, članci, novine). Osnovni način upoznavanja i obrade literature je čitanje. Za efikasno čitanje literature, pronalaženje i vrednovanje naučnog materijala pomaže iskustvo, kako iskustvo samog istraživača tako i nagomilano iskustvo drugih, koje se upoznaje kroz lične kontakte ili preko metodološke literature. Literatura se koristi kao izvor činjenica, stavova, zaključaka, bibliografskih podataka. To ukazuje na nužnost da se i prema literaturi ima kritički odnos i da se u toku njene obrade vrši odgovarajuća kritika izvora. Ono što bi mogli nazvati spoljašnjom kritikom odnosi se na utvrđivanje auto-rstva, mjesta i vremena izdavanja, koji naučni autoriteti i institucije stoje iza izdanja. U vezi autora treba znati njegovu metodološku i stručnu osposobljenost za obradu pitanja kojim se bavi, njegov odnos prema nauci, građi i literaturi, političku i drugu angažovanost kao mogući izvor pristrasnosti. U postupku kritike teksta treba vrednovati dokumentacionu osnovu rada, tj. koliko je autor istražio izvornu građu i kakvog je ona značaja, koliko je izučio literaturu i kakvu, kako primjenjuje kritiku izvora, kako zaključuje, obrazlaže i dokumentuje zaključke, koliko je pouzdan kao prenosilac informacija, kako se odnosi prema izvorima i tuđim radovima, koliko mu je korektan stil pisanja i pravilan jezik kojim piše i slično. Sve to treba imati u vidu kada se odlučuje vredi li pokloniti povjerenje nečijem radu. Za neke autore koji imaju zvanja i objavljene radove u naučnim krugovima zna se da su nepouzdani, olako formulišu zaključke, nijesu objektivni, prave kompilacije, prisvajaju materijal iz tuđih radova. Od neiskusnih i neafirmisanih autora o složenim temama ne treba očekivati radove visokih naučnih i dokumentarnih kvaliteta. Kod neistoričara koji se bave istoriografijom i publicistikom problem je nepozna-vanje metodologije, nedovoljno poznavanje istorije, zaklju-čivanje na osnovu malog broja izvora i izvora manjeg značaja. Sve ovo može da utiče na kvalitet radova i o tome se mora voditi računa. Velika količina objavljenog nije kvalitetna podloga za dalji naučni rad, nije novost ili nema kvalitet i izvornu osnovu. Postupak naučne obrade teksta (knjige, članka) mogao bi se podijeliti u tri etape: informativno čitanje, intenzivno čitanje i dopunsko čitanje. U fazi informativnog čitanja istraživač treba da ustanovi kakvu knjigu ima u rukama, šta mu ona nudi i na koji način, ima li u njoj sadržaja koji mu treba. Ako su odgovori na ova pitanja u cjelini negativni prestaje dalji rad sa knjigom. U fazi upoznavanja knjige značajnu ulogu imaju neki njeni djelovi. Iz impresuma i sa naslovne strane istraživač saznaje ko je autor, recenzenti, urednik, izdavač. Ovi podaci mogu da govore o ozbiljnosti rada, ali ne moraju. O izloženom materijalu informaciju pruža sadržaj, koji može da bude na početku ili na kraju knjige. Iz naslova glava i poglavlja, zavisno od razuđenosti sadržaja, vidi se u globalu čime se knjiga bavi i kako je materijal raspoređen. Iz predgovora ili uvoda može da se sazna nešto više o temi, cilju obrade, primijenjenoj metodologiji, sadržaju knjige. U dobrom zaklju-čku ili rezimeu nalazi se u kratkim crtama izložen sadržaj knjige i njeni osnovni rezultati. Ovaj dio pruža istraživaču veoma važne podatke pri odlučivanju da li se vredi dalje baviti sadržajem knjige. To bi trebalo da bude ogledalo znanja autora, primijenjene metodologije i rezultata rada. Značajne podatke o sadržaju pružaju razni indeksi ili registri, koji se nalaze na kraju knjige. Iz njih se može brzo i lako vidjeti koliko sadržaj knjige odgovara kao materijal za dalji rad na nekoj temi. Dobri registri omogućavaju brzo kretanje kroz sadržaj i pronalaženje konkretnih podataka o sadržaju predstavljenom pojmom u registru. Mnoge knjige, naučne po pravilu, imaju na kraju spisak izvora i literature, koji ne samo što govori na osnovu čega je knjiga nastala, već pruža dragocjene podatke za radnu bibliografiju pri novim istra-živanjima. Govorili smo o djelovima knjige koji sadrže važne informacije i preko kojih čitalac stiče prvi utisak o knjizi. Međutim, njihovim upoznavanjem ne iscrpljuje se info-rmativno čitanje. Ono podrazumijeva još pažljivo preli-stavanje knjige i čitanje teksta. Ovo čitanje naziva se info-rmativnim zato što mu je cilj da istraživač upozna sadržaj knjige, ali pri tome ne ocjenjuje i ne evidentira naučni materijal za svoj rad, ili to čini u manjem obimu. Iskusni čitaoci mogu relativno brzo da obave informativno čitanje. To rade tako što se ne zadržavaju duže na pojednim djelovima teksta, izvježbani su da letimičnim čitanjem teksta prepo-znaju mjesta sa važnijim sadržajem i njima posvete više pažnje a ostali tekst da pregledaju "površno". Zavisno od sti-la pisanja, obično se ključna mjesta u pasusu nalaze na početku ili na kraju, iz završetka prethodnog pasusa naslućuje se sadržaj narednog i slično i to omogućava upoznavanje osnova sadržaja za kraće vrijeme. Takva vještina čitanja veoma je važna, jer štedi vrijeme na upoznavanju literature i eliminisanju tekstova koji nijesu dovoljno informativni ili naučno utemeljeni. Ovakvo čitanje nije kvalitetna podloga za naučni rad, već služi za selekciju literature. Ako je istraživač u fazi upoznavanja knjige zaključio da ona odgovara njegovim potrebama i da ima neophodne naučne kvalitete pristupa intenzivnom čitanju. To podrazumijeva pažljivo čitanje, uz temeljitu analizu i vrednovanje proči-tanog. U toku ovakvog čitanja istraživač obilježava važne detalje ili djelove teksta, ispisuje citate, pravi bilješke i komentare, razrađuje ideje koje mu se jave u toku čitanja, povezuje pročitano sa nečim što se nalazi u drugom dijelu teksta ili drugim tekstovima, evidentira neslaganja, otvorena pitanja, dileme, kritikuje uočene nedostatke i slično. Intenzivno čitanje obavlja se sa maksimalnom pažnom, konce-ntracijom misli i intelektualnim naporom; tekst se vrednuje, utvrđuju se činjenice, iskazi, zaključci i na osnovu njih formuliše novi tekst, autorske beleške. Pri tome se čitalac kreće kroz tekst po potrebi, vraća se na nešto što je ranije pročitao, pronalazi naprijed djelove koje je zapazio u ranijem čitanju, upoređuje, vrednuje, zaključuje. U tuđim knjigama i časopisima nije korektno ni dozvoljeno podvlačiti i praviti bilješke, a u svojim može se podvlačiti, dopisivati i na razne načine obilježavati tekst koji treba brzo pronaći. Iz tuđe literature prave se bilješke ili se snimaju pojedini djelovi, čak i čitavi tekstovi. Zahva-ljujući razvoju tehnike to je relativno jednostavno i veoma je korisno; dobro je snimiti važne djelove i trajno ih imati radi naknadnog čitanja ili upotrebe u narednim istraživanjima. I iz svoje literature pojedini djelovi i komentari moraju da se zapišu na listiće i tako uključe u novi rukopis. Treba evidentirati podatke i zaključke koji se učine sadržajnim i važnim, kao i ideju ili zaključak koji se javi u toku čitanja; nije mudro previše se oslanjati na pamćenje, jer je realna pretpostavka da će se tokom vremena ili u daljem radu zaboraviti važan podatak, smisao proči-tanog, nova ideja. U toku prikupljanja materijala treba bilježiti više, a to se kasnije u postupku kritičkog sređivanja prevrednuje i rasporedi na pravi način. Dopunsko čitanje nije uvijek potrebno; to se čini kada se u toku sređivanja materijala ili pisanja rukopisa pojavi nejasnoća, posumnja se u tačnost bilješke ili se javi potreba da se nešto u tekstu provjeri, konkretizuje, proširi. Takve potrebe javljaju se češće ako se bilješke ne prave princi-pijelno i disciplinovano. Iz rečenog slijedi da je dopunsko čitanje djelimično, obavlja se na odabranim djelovima teksta, kao i da se obavlja uz pojačanu pažnju, može se reći i kritiku teksta i napravljenih bilješki. Za pravljenje ispisa i bilješki iz literature nema propisanih pravila, mada se savjeti te vrste mogu naći u metodološkim priručnicima raznih struka. Oni su rezultat pozitivnog istraživačkog iskustva, čije uvažavanje pomaže u ekonomičnijem i kvalitetnijem bilježenju, štedi vrijeme i napore, smanjuje broj nekvalitetno napravljenih bilješki. Naučni materijal iz literature vadi se u vidu ispisa-citata i u vidu komentara. Citat podrazumijeva da se dio teksta preuzme bez ikakvih izmjena. Takav tekst obavezno se prilikom uključivanja u svoje izlaganje vidljivo obilježava, obično navodnicima, uz navođenje bibliografskih referenci (podataka) u napomeni. Valja imati osjećaja za to šta se citira. Treba citirati definicije, važne misli, tekst koji ima značajan sadržaj, koji se ne može na drugi način reći kvalitetnije, tekst kojemu se nema šta dodavati, u slučaju kada se želi potpuno sačuvati autentičan tekst. Citiranje uopštenih rečenica bez bitnog sadržaja, opšte poznatih stvari, nebitnih detalja i slično nije umjesno. Sve se to može reći slobodnijim iskazom, a u napomeni se može navesti izvor i da time ne izgubi ni izvorni ni novi tekst. Ovdje govorimo o citiranju u novom rukopisu. Međutim, kada se prave ispisi iz literature umjesno je staviti pod navodnike svaki tekst koji se učini zanimljivim. U fazi njegove dalje obrade autor će odlučiti na koji način takav citat da iskoristi. Bolje je na vrijeme obilježiti šta je doslovno prepisano, jer se kasnije može desiti da se stavi pod navodnike nešto što ne treba ili da se doslovan ispis objavi bez navodnika. U oba slučaja nanosi se šteta izvornom tekstu, što je nenaučan i nekorektan postupak. Imali smo prilike da vidimo citate u kojima su vršene izmjene riječi, naglašavane su riječi koje u originalu nijesu naglašene, izostavljane su ruječi i slično a da to nije objašnjeno. Takva mijenjanja citi-ranog teksta su nenaučna, predstavljaju zloupotrebu litera-ture i povredu autorskih prava. Time se mijenja smisao izvo-rnog teksta, čini se falsifikat i nanosi šteta autoru koji se citira. Svako skraćivanje, mijenjanje ili naglašavanje tuđih riječi treba u napomeni objasniti. Uobičajeno je da se izostavljanje teksta u citatu označava sa tri tačke, nekad i u zagradama (...). Nije prikladno da se tačke stavljaju na početku, a ni na kraju citata, iako je pravopisno pravilno da se tako označava prekid rečenice. Naime, bitno je označiti preuzeti tekst i skrenuti pažnju na izostavljanje riječi u njemu, ali nije nužno skretati pažnju da prije ili poslije njega postoji izostavljeni tekst. Komentar podrazumijeva da istraživač prepriča ili parafrazira u manjoj ili većoj mjeri tekst iz literature, izostavljajući djelove rečenica ili teksta unosi svoje, pravi novu formulaciju sa osloncem na izvorni tekst. Takav komentar ne obilježava se navodnicima, ali treba navesti u napomeni šta je njegova izvorna osnova. To znači da u toku obrade literature i za komentare treba zabilježiti na osnovu čega su napravljeni. Istraživač treba da odluči na koji način će u svojim bilješkama označavati doslovno preuzeti tekst a na koji komentare i toga načina da se disciplinovano drži u čitavom radu. Najjednostavnije je uvijek citate obilježavati navodnicima, a komentare stavljati u uglaste zagrade. Tako neće u kasnijem radu doći do zabune. Nije dobro mijenjati tehniku bilježenja, jer se tokom vremena zaboravi šta je šta i bilješke izgube na kvalitetu. U toku obrade literature istraživač povremeno piše još jednu vrstu bilješki. Često se desi da se tokom čitanja literature pojavi zanimljiva ideja u vezi rada, nametne se neki zaključak, istraživač se sjeti druge literature ili izvora, zaključi da bi trebalo nešto da provjeri, razradi, konkretizuje. To su autorske bilješke i njih treba odvajati od bilješki za koje se kasnije u rukopisu moraju navoditi izvori. Takve bilješke autor ne mora posebno da obilježava, ali nije višak da i za njih odredi oznaku po kojoj će kasnije znati kad i kako su nastale. Kad radi sa literaturom koja nije njegovo vlasništvo istraživač obično pravi više bilješki, a iz svoje literature bilježi manje, jer zna da se uvijek može vratiti na izvor. Korisno je stvoriti naviku da se prilikom rada sa litera-turom i izvornom građom prave bilješke u obliku u kojem će kasnije biti uključene u rukopis. To ne znači da one moraju i kasnije ostati takve, ali se treba truditi da se već u prvoj verziji bilješke približe onome što će se kasnije pisati. Zato je korisno praviti više bilješki i komentara, jer se tako evidentiraju i ideje koje se javljaju u toku čitanja, bolje se cijeni smisao pročitanog teksta kao cjelina nego kasnije na osnovu fragmenata. Da bi se takve bilješke mogle lakše rasporediti prema planu istraživanja i kasnije planu pisanja rada, praktično je da se na jednom listu ne bilježi više odvojenih stvari, uvesti pravilo "jedan list - jedna bilješka", bez obzira koliko je duga. Štednja papira za dokumentarne i bibliografske bilješke ili lijenjost u pisanju kasnije se višestruko sveća. Bilješke se mogu praviti u sveskama ili na odvojenim listovima proizvoljne veličine. Za bibliografske i druge bilješke često se koristi izraz "fiš" ili "fiša", bez obzi-ra na veličinu lista na kojem je napravljena. Bilježenje u sve-skama ima prednost što se listovi ne gube i što bilješke idu u kontinuitetu. To je pogodno kad se radi o tekstovima koji su povezani tako da bi pomjeranje bilješki uticalo na smisao. Međutim, sveske nijesu pogodne za sortiranje bilješki prema glavama i poglavljima; upotrebu za više projekata i slično. Obično je potrebno da se iz njih ponovo prepisuje, a to povećava mogućnost pravljenja grešaka i previda. Bilježenje na odvojenim listovima, najčešće formata A4 ili A5, ima prednost u tome što se takve bilješke lako sortiraju i po potrebi premještaju, ali je nezgodna strana što se lakše mogu izgubiti ili razdvojiti povezane bilješke. Da bi se ta mogućnost smanjila i da bi se olakšao rad sa bilješkama, praktično je u fazi pravljenja bilješke na odabranom mjestu upisivati oznake rada, glave i poglavlja za koje su planirane. Te se oznake kasnije mogu mijenjati ili dopunjavati, ali je korisno označiti polaznu ideju. Bez obzira na način bilježenja, pravilo je da se na svakoj bilješci evidentira tačan izvor: autor, djelo i strana. Te oznake se mogu pisati i u skraćenom obliku, ali na način koji će autoru uvijek biti poznat i jasan. Osnovna su pravila da se sve bilješke i oznake izvora rade po istom modelu; da se upiše dovoljno podataka za preciznu identifikaciju izvora; da posebni autorski simboli imaju uvijek isto značenje. Bilje-ška za koju se izgubi izvor nosi rizik pogrešne upotrebe, gubi dokumentarnu vrijednost i postaje neupotrebljiva. Literatura: Babović, Mirjana ; Jančić, Svetlana: Alfabetski katalog monografskih publikacija : izrada i formiranje. - 2. dopunjeno izdanje. - Beograd, 1991. Bibliografija. - Enciklopedija Jugoslavije, 1. - Zagreb, 1955, 504-519. Biblioteke. - Enciklopedija Jugoslavije, 1. - Zagreb, 1955, 519-550. Glumac, Divna: Predmetni katalog u biblioteci opšteg tipa. - Beograd, 1980. Deletić, Zdravko: Metodika naučnog rada u istoriografiji. -Priština, 2000. Jovanović, Vladimir ; ... (et al.): Bibliotekarski leksikon. - Beograd, 1984. Popović, Emil V.: Stručni katalog. - Beograd, 1982. Univerzalna decimalna klasifikacija : prvo srpskohrvatsko srednje izdanje, I deo. - Beograd, 1991. Filipović, Ljerka: Univerzalna decimalna klasifikacija : shema za stručni katalog u narodnim knjižnicama. - Zagreb, 1985. Šamić, Midhat: Kako nastaje naučno djelo : uvođenje u metodologiju i tehniku naučnoistraživačkog rada. - 7. izdanje. - Sarajevo, 1988. [1] Svi UDK brojevi prema: Univerzalna decimalna klasifikacija: prvo srpskohrvatsko srednje izdanje, I deo : sistematske tablice. - Beograd, 1991.